Fréttir

Furðu lítil umræða hefur verið um langstærstu orkulind okkar Íslendinga, sem er sjávarorka.  Þessi þögn var skiljanleg áður fyrr, meðan engin raunhæf tækni var þekkt til nýtingar, en mikil umskipti hafa orðið síðustu árin í þeim efnum; bæði varðandi ölduorku og sjávarfallaorku.  Ölduorka virðist eiga nokkuð lengra í land, en allmargir sjávarfallahverflar eru farnir að framleiða raforku inn á neyslunet í tilraunaskyni.  Nærtækt dæmi er í Færeyjum, en þar færir hið sænska Minesto stöðugt út kvíarnar.  Orka úr færeyskum sundum er farin að streyma þar um rafveitur. Nær öll þróuð strandríki heims hafa mótað sér stefnu um nýtingu sinna sjávarorkuauðlinda og styðja með einum eða öðrum hætti við þróun sjávarorkutækni.  Það er að segja; nær öll ríki önnur en Ísland.  Hér ríkir að mestu fálæti og þöggun, þrátt fyrir að hér flæði gnægð orku víða við strendur.  Alþingi samþykkti að vísu þingsályktun árið 2014 um rannsóknir á umfangi og nýtingarmöguleikum sjávarorku, en ráðuneyti orkumála stakk henni undir stól.  Framkvæmdavaldið fer því ekki að einróma samþykktum Alþingis. 

Vestfirðir eru sá landshluti sem líklega býr að mestu auðlindum sjávarfallaorku hérlendis.  Þar eru straumharðar rastir við hvert annes; allt frá Stálfjalli vestur fyrir Látrabjarg og norður fyrir Hornbjarg.  Eru þá ótalin straumhörð sund Breiðafjarðar.  Sérfræðingar telja eðlilegast að fyrstu rannsóknir sjávarfalla verði hafnar í Látraröst, sem er öflugasta röst landsins og mjög hentug til virkjunar.  Enn öflugri virkjanastaður er úti á Grænlandssundi, þar sem hinn botnlægi Austur-Grænlandsstraumur rennur stöðugt til suðurs og myndar langstærsta foss heims; 3,5 km að hæð.  Sú gríðarmikla orkulind er innan íslenskrar efnahagslögsögu og mun vafalítið gegna miklu hlutverki í framtíðar-orkuöflun.  Meira um það síðar, en lítum nánar á annnesjastrauma við Vestfirði:

Myndirnar sem hér fylgja eru teknar af spákorti sjávarfalla sem sjá má á vef Vegagerðarinnar og byggja á reiknilíkani.  Fremri (bláleita) myndin sýnir suðurfall við Vestfirði kl. 14.00 hinn 29. apríl 2026, en hin myndin sýnir norðurfall kl. 20.00 sama dag. Blár litur sýnir lága sjávarstöðu en gulur og rauðleitur háa; örvar sýna stefnu og hraða straumsins.  Þarna er straumhraðinn víða um og yfir 1 m/sek í hvora átt, en hann getur sumsstaðar farið um og yfir 2 m/sek.  Fjórum sinnum á sólarhring verða fallaskipti og þá er engin orka á ferðinni.  Sjávarfallaorka er því sveifluháð.  En ólíkt vindorku eru sveiflurnar fyrirsjáanlegar og stöðugar; öldum saman.  Auk þess er virkjunin að öllu leyti neðansjávar; ekkert á yfirborðinu; engin mengun og engin ógn við lífríki.  Ýmsar þekktar leiðir eru til sveiflujöfnunar, aðrar en jöfnunarorka.  T.d. er hagkvæmasta leiðin að nýta sjávarorku til hitunar vatns.  Þannig væru Vestfirðir ekki lengur „kalt svæði“ heldur hitaveitusvæði, með stórauknum möguleika á hitatengdri atvinnustarfsemi s.s. gróðurhúsum og landeldi fisks.  En hvað líður tækniþróun?

Þeir sjávarfallahverflar sem nú eru lengst komnir í þróun eru skrúfuhverflar, en þeir þurfa meiri straumhraða en finnanlegur er í vestfirskum annnesjaröstum.  Hinsvegar hefur hérlendis verið unnið að þróun hverfla sem henta vel fyrir þennan straumhraða, á vegum Valorku ehf.  Hinir íslensku hverflar eru mjög frábruðnir skrúfuhverflum og hafa langtum meiri getu til að safna hinni drefðu orku vestfirskra annnesjastrauma á hagkvæman hátt.  Enginn hverfill með slíka eiginleika er kominn lengra í þróun.  Sjálfur er ég Vestfirðingur að uppruna og því má segja að um vestfirska tækni sé að ræða. 

Nánast öll raforkuframleiðsla landsins fer núna fram á eldvirkum svæðum landsins.  Eitt stórgos gæti t.d. lamað alla orkuframleiðslu í Þjórsá; og þar með jöfnunarafl sem vindmyllur reiða sig á.  Orkumestu sjávarfallasvæði landsins eru við Vestfirði og Austfirði; utan eldvirkra svæða.  Nýting þeirra er því mikilvæg fyrir orkuöryggi landsins, ekki síður en umhverfisvernd.

Ég hvet Vestfirðinga til að huga betur að sjávarorkunýtingu en hingað til hefur verið gert.  Nýlega var stofnaður umræðuvettvangur á facebook undir heitinu „Sjávarorka-áhugahópur“.  Allir eru velkomnir í þann öfluga og sístækkandi hóp.  Ekki er líklegt að stjórnvöld opni augun varðandi sjávarorkunýtingu fyrr en almennur áhugi vaknar.  Skráning í hópinn og þátttaka í umræðum er ein leiðin til þess.  Fleira má sjá um sjávarorku á nefndri facebook-síðu; og hér á vefnum valorka.is. 

Fyrir þá sem vilja fylgjast með framþróun í sjávarorkunýtingu á heimsvísu er ýmislegt efni í boði.  Af íslensku efni má benda á skýrslu Valorku; "Sjávarfallaorka 2025", sem aðgengileg er t.d. á hlekk hér á upphafssíðunni.  Hún er líklega eina uppfærða heildarumfjöllunin á íslensku, og er fjölmargt í henni sótt í erlenda miðla.

Út er komin ársskýrsla IEA-OES (sjávarorkudeildar Alþjóða-orkumáastofnunarinnar) fyrir árið 2025.  Eins og fyrri skýrslur stofnunarinnar er hún yfirgripsmikið og ítarlegt heildaryfirlit á þessu sviði.  Þar eru tilgreindir markverðustu áfangar í þróuninni; stærstu verkefnin sem eru í gangi og mismunandi leiðir og nálganir sem lönd hafa valið sér.  Talin eru upp stærstu sjávarorkuverkefnin í hinum ýmsu löndum heimsins. Skýrsluna má nálgast hér.  

Önnur áhugaverð síða um stöðu tækniþróunar er vefsíða "Ren-21", sem birtir fréttir og yfirlit um hvaðeina sem snertir þróun endurnýjanlegrar orku.  Sjá hér.  

Nokkur tímarit eru gefin út um sjávarorku og þróun tækninýtingar, þar sem fylgjast má með helstu fréttum.  T.d. þessi:

Offshore energy

IEEE Specrum Tidal power

Renews-biz Wave-tidal

Offshore engineer magazine

Stofnaður hefur verið áhugamannahópur um sjávarorku á facebook að frumkvæði Valdimars Össurarsonar og Hjördísar Bjarkar Ásgeirsdóttur, starfsmanna Valorku.  Valdimar er ábyrgaðarmaður síðunnar.  Með þessu verður til vettvangur fyrir þann fjölmenna og ört stækkandi hóp fólks sem hefur áhuga á sjávarorku og nýtingu hennar.  Fólk vill fylgjast með því sem er að gerast og þeim möguleikum sem sjávaorkunýting býður upp á sem orkuvalkostur framtíðarinnar.  Allir geta tekið þátt í umræðunni án nokkurra skuldbindinga, svo lengi sem umræðurnar eru uppbyggilegar og málefnalegar.  Stjórnendur síðunnar munu setja þarna inn upplýsingar og fræðslu um þessi málefni og það sem er að gerast á þessu sviði; hér heima og erlendis. Vonast er til að umræður verði líflegar, og að í þeim megi greina samhljóm sem e.t.v. getur svo orðið það afl sem hvetur stjórnvöld til að huga betur að þessari umfangsmiklu og hreinu orkulind.  

Á örfáum dögum hafa yfir 250 manns gerst aðilar að síðunni. sem kallast má "fljúgandi start".  Fólk er hvatt til að fara á síðuna; skrá sig í hópinn; fylgjast með og kynna síðuna fyrir sínum vinum.  Almenn umræða og þekking um möguleikana er það sem helst skortir í orkuumræðunni í dag.

Slóðin er https://www.facebook.com/groups/1486689199626491.  Endilega fylgið og deilið.  

Prófunum á hinum nýja hverfli Valorku verður fram haldið sumarið 2026, en þær hófust í fyrra.  Nú (í apríl 2026) er enn beðið niðurstaðna styrkumsókna, en á þeim stuðningi byggist hraður framgangur þróunarstarfsins.  Umsóknir eru í vinnslu hjá Tækniþróunarsjóði og Lóu, en Loftslagssjóður- og orkusjóður hafnaði umsókn Valorku á síðasta ári, eins og hann hefur alltaf gert.  Hann hefur því ekki staðið undir nafni, en áfram verður sótt þar um. 

Gert hefur verið vandað líkan af hverflinum, byggt á prófunum síðasta árs.  Unnt er að breyta fjölda blaða, en mesta lengd hans er 20 metrar.  Annað líkan verður gert, með annarri blaðstærð.  Mælingamastrið hefur verið styrkt og því breytt, til að bæta stjórnun á bremsu og gera hana jafnari.   Gerðar verða breytingar á aftara hjóli til að fyrirbyggja áhlekkjanir og auðvelda losun úr blöðum. 

Helsti prófunarstaður verður í Brúará í landi Leynis hjá Bömóðsstöðum, líkt og síðasta sumar.  Landeigendur þar hafa reynst einkar hlynntir verkefninu, en óvíða annarsstaðar á Suðurlandi er unnt að komast með prófanir í stórar bergvatnsár vegna hagsmuna veiðimanna.  Nýr fleki verður smíðaður, en honum verður lagt úti á Brúará þar sem straumur er jafn.  Einnig liggur fyrir leyfi landeiganda á Spóastöðum, nokkru neðar í Brúará, og verða aðstæður þar kannaðar. 

Að loknum prófunum verða mælinganiðurstöður afhentar verkfræðistofunni Vatnaskil, sem er samstarfsaðili Valorku.  Þar verða niðurstöðurnar keyrðar inn í reiknilíkan sem gert var sérstaklega fyrir þennan hverfil á síðasta ári.  Með skýrum mælinganiðurstöðum má með því móti sjá afköst hverfils í fullri stærð við tiltekinn straumhraða.  Þær niðurstöður má svo nýta til að áætla raunhæfi hverfilsins og samkeppnishæfni. 

Gangi allt að óskum er áætlað að á næsta vetri verði unnið að undirbúningi sjóprófana stærra hverfillíkans; líklega í Mikleyjarál í Hornafirði, þar sem Valorka prófaði hjólhverfil sinn árið 2013.  Þar eru aðstæður eins góðar og á verður kosið til slíkra prófana. 

Valorka hefur unnið að kynningu sjávarorku líkt og gert hefur verið frá upphafi þróunarinnar.  Haldnar hafa verið kynningar fyrir hina og þessa hópa; einatt við góðar undirtektir og mikinn áhuga.  Að venju var gestafyrirlestur á umhverfis- og auðlindasviði Háskóla Íslands.  Hinsvegar er merkilegt hvað háskólar hafa lítið sinnt sjávarorku að öðru leyti og enn er engin markviss fræðsla í boði um þessa mestu orkuauðlind þjóðarinnar.  Áhugi almennings hefur hinsvegar farið ört vaxandi á sjávarorku og nýtingu hennar.  Unnið er að því að koma á fót sérstakri facebook-síðu; "Sjávarorka, áhugahópur" til að reyna að greina þennan áhuga betur.  Ein aðferðin til að mæla fjöldann er að hvetja fólk til að gerast fylgjendur síðunnar.  

Í kjölfar skýrslu Valorku vaknaði áhugi nokkurra alþingismanna á þörf þess að sinna þessum málaflokki betur.  Valdimar hefur unnið með áhugasömum þingmanni að undirbúningi þess að lögð verði fram þingsályktun um sjávarorku til að fylgja eftir fyrri ályktun frá 2014 sem legið hefur grafin í skúffu framkvæmdavaldsins.  Er þess vænst að ný tillaga verði lögð fram fyrir þinglok vorið 2026.