Fréttir

Líklega eru fæstir Íslendingar meðvitaðir um það að íslenskri lögsögu leynist langstærsti foss heims.  Hann blasir reyndar ekki við augum, enda er hann neðansjávar á Grænlandssundi. 

Alþjóðlegt heiti þessa foss er „The Denmark Strait Cataract“, en hér er notað heitið „Blakkfoss“; annars vegar vegna þess að Blakkurinn (Blakknes) er meðal nálægustu staða í landi, og hinsvegar vegna þess að í þessum fossi ríkir eilíft myrkur. 

Um er að ræða kaldan djúpsjávarstraum; „Austur-Grænlandsstrauminn“ (DSOW), sem streymir til suðvesturs um rennu yfir Grænlands-Íslandshrygginn; og steypist fram af honum niður í hafdjúp Irmingerhafs.  Efri brún þessa neðansjávarfoss er um 600 metrum undir yfirborði sjávar, en fallhæð hans er 3.505 metrar.  Fossinn er því þreföld hæð Englafossa í Venezuela; hæsta foss á landi.  Rennslið í fossinum er um 5 milljón m³/sek, en til samanburðar er rennsli Þjórsár um 360 m³/sek.  Yfir fossinum rennur hlýrri hafstraumur í gagnstæða stefnu; norður í Dumbshaf norðan Íslands.  Þar kólnar sjórinn og sekkur, og tekur að renna sem kaldur djúpstraumur til suðvesturs.  Rennan sem þessi straumur fer um er um er um 40 km breið og straumurinn er vel afmarkaður á meira en 200 metra kafla.  Straumhraði er allt að 1 m/sek.  

Bæði straumurinn og fossinn eru í Íslenskri lögsögu; Íslandsmegin við miðlínu á Grænlandssundi.  Frá Blakknesi að straumrennunni eru um 120 km.  Fyrstir til að skilgreina fossinn og uppruna þessa straums voru haffræðingarnir Héðinn Valdimarsson og Steingrímur Jónsson.  Lýstu þeir niðurstöðum sínum árið 2004, í ritgerðinni „A new path for the Denmark Strait overflow water from the Iceland Sea to Denmark Strait“

Ljóst má vera að hér er um langsamalega orkuríkasta svæðið að ræða í íslenskri efnahagslögsögu.  Við fyrstu sýn virðist ýmislegt torvelda nýtingu þeirrar orku, og þá helst hægur straumur; dýpið; fjarlægð frá landi og sú staðreynd að straumurinn er hluti af hinni mikilvægu AMOC-hringrás sem veitir hlýsjó til norðurslóða.  Ekkert af þessu þarf þó að útiloka nýtingu.  Straumhraði af þessu tagi er nýtanlegur með þeim hverflum sem Valorka þróar núna.  Ekkert virðist heldur útiloka að þá hverfla mætti aðlaga til nýtingar á þessu mikla dýpi.   Er þá til hagræðis að straumurinn liggur einatt í sömu stefnu.  Fjarlægð frá landi er vissulega áskorun, en rafstrengir hafa verið lagðir um meiri vegalengdir.  Þá væri einnig hugsanlegt að undir yfirborði sjávar, neðan ölduhreyfinga, væru hleðslustöðvar fyrir skip; enda verður þarna fjölfarin siglingarleið þegar norðurleiðin opnast til Kyrrahafs.  Huga þarf rækilega að áhrifum virkjana á AMOC hringrásina, en í ljósi þess hve þarna er gríðarleg orka er líklegt að ekki myndi muna mikið um það  þó þarna væri virkjað sem nemur núveraandi ársframleiðslu raforku hérlendis.

Íslensk stjórnvöld þurfa að veita þessu náttúrufyrirbæri verðuga athygli; tryggja rétt þjóðarinnar og hefja rannsóknir á því hvort straumurinn muni verða nýtanlegur.

Út er komin skýrsla Valorku; "Sjávarorka 2025 - staða tækniþróunar og nýtingar", og má opna hana í hlekk hér neðst.  Valorka ehf er ekki einungis eina fyrirtækið sem hérlendis þróar tækni til sjávarorkunotkunar, heldur einnig eini aðilinn sem stundar gagnasöfnun á því sviði; veitir fræðslu til almennings og skóla; heldur uppi kynningum í fjölmiðlum og tekur saman skýrslur.  Fjölmargar skýrslur hafa verið ritaðar á undanförnum árum og sendar stjórnvöldum, þar sem vakin er athygli á þessari miklu orkuauðlind Íslendinga; gerð grein fyrir þróun og stöðu erlendis og greint frá tækifærum sem liggja í tækniþróun og orkunýtingu hérlendis.  Líklega hafa flestar þær skýrslur lent í skúffum og pappírstæturum í stjórnkerfinu, ef marka má aðgerðaleysið til þessa.  

Hinn 31. mars átti framkvæmdastjóri Valorku ehf viðtal við forseta Íslands; Höllu Tómasdóttur.  Erindið var að kynna forseta stöðu sjávarorkutækni og þá gríðarmiklu þýðingu sem nýting sjávarorku mun hafa í náinni framtíð, bæði hérlendis og á heimsvísu.  Valorka er eina tækniþróunarfyrirtækið á þessu sviði hérlendis og hefur frá upphafi þurft að sjá um alla kynningu á þessu mikilvæga sviði hérlendis.  Mikilvægt er að þeir sem fjalla um okkar auðlindir og annan þjóðarauð séu vel upplýstir; ekki síður forseti en önnur stjórnvöld.  Halla Tómasdóttir er kunn fyrir víðsýni sína á öllum sviðum þjóðlífsins, og næmni fyrir velferð þjóðarinnar; jafnt í mannlegum þáttum sem viðskiptum, menntun og tækninýjungum. 

Á þessu sumri hafa í fyrsta sinn farið fram prófanir einstrengs-hverfils til nýtingar hægstraums.  Ekki er vitað til að sú hverfiltegund hafi áður komið fram á heimsvísu; né önnur í líkingu við hana.  Hverfillinn hefur verið prófaður sem líkan í nokkrum útgáfum, í ám og lækjum víðsvegar um Suðurland.  Síðsumars hafa Valdimar og Hjördís unnið að prófunum í Brúará, í landi Leynis hjá Böðmóðsstöðum.  Þar var komið fyrir flotbryggju út í ána og hverfillinn prófaður í sérhönnuðu mastri þar sem mælt er átak, snúningshraði og straumhraði, en út frá þeim gildum geta verkfræðingar reiknað frammistöðu hverfilsins. 

Í stuttu máli sagt hefur herfillinn farið fram úr björtustu vonum; bæði varðandi afköst og eiginleika.  Blöð opnuðust eins og til var ætlast; hverfillinn snerist greiðlega þrátt fyrir straumiður í vatninu, og fremri blöð virtust ekki trufla hin aftari, væri millibil nægjanlegt.  Upphafleg hönnun gerði ráð fyrir að tvö endahjól væru nauðsynleg, jafnvel þó straumur lægi í eina átt.  Í ljós kom að hverfillinn getur sem best unnið með aðeins einu endahjóli í einstefnustraumi.  Þetta þýðir að nýta má hverfilinn í þeirri gerð sem rennslisvirkjun í ám án stíflugerðar; eða til að virkja stærsta foss heims sem er neðansjávar í íslenskri lögsögu á Grænlandssundi.  Tvö endahjól þarf til virkjunar í fallaskiptum straumi.

Hverfillinn byggir á fyrri hverflaþróun Valorku; fyrst röð einása hverfla og síðan tvístrengja hverfils.  Hann er þó miklu einfaldari, léttari og þægilegri í meðförum en fyrri hverflar.  Þess má geta að hverfillíkan með 8 blöðum, sem hvert gefur um 80 kg átak í 0.8 m/sek straumi, vegur aðeins rúmt kíló að frátöldum endahjólum.   Ýmislegt í hverflinum gæti reynst einkaleyfishæft og því verður honum ekki lýst nánar hér. 

Það sem af er þessu ári hefur þróunin notið styrkja frá Uppbyggingarsjóði Suðurlands og frá Lóu; nýsköpunarsjóði landsbyggðarinnar.  Við framhaldið er vænst stuðnings Orku- og loftslagssjóðs og Tækniþróunarsjóðs.  Gert er ráð fyrir frekari prófunum í Brúará, en einnig verður hafinn undirbúningur að prófun stærra líkans í sjávarföllum. 

Samtöl forráðamanna Valorku við þingmenn og orkumálaráðherra hafa leitt í ljós vaxandi áhuga á sjávarfallaorku.  Í framhaldi af þeim er þess vænst að stjórnvöld hefjist handa án frekari tafa.  Stefnumótun í málefnum sjávarfallaorku þarf að verða óaðskiljanlegur hluti af orkustefnu landsins, og hefja þarf rannsóknir á sjávarfallaorku í samræmi við fyrirliggjandi þingsályktun frá 2014.  Einnig þarf að tryggja betur en nú er gert að íslenskt frumkvæði í tækniþróun á þessu sviði nýtist til innlendrar verðmætasköpunar og orkuvinnslu.  Að öðrum kosti munu Íslendingar missa af því tækifæri sem frumkvæði Valorku hefur fært þjóðinni.  Með viðvarandi sofandahætti stjórnvalda munum við dragast aftur úr öðrum þjóðum í þróun og missa af tækifærum.  Framtíðin er björt, en því aðeins að tækifærin séu nýtt.